Մուտք

Invalid username or password

Մոռացե՞լ եք գաղտնաբառը

«Գիտություն-բիզնես» ժամանակակից պարադիգմը կամ ինչպե՞ս են մեր օրերում խոշոր կորպորացիաները նպաստում գիտության զարգացմանը

Վերադարձ լուրերի բաժին

«Կորպորատիվ գիտությունը» գնալով գերիշխող դեր է ստանձնում։ Ըստ UNESCO-ի տվյալների՝ 2016 թ., աշխարհում R&D գործունեության 82.9%-ը ֆինանսավորել է հենց բիզնեսը։ Այս առումով Հայաստանում կարիք կա նորովի վերաիմաստավորելու կրթությունն ու գիտությունը և «բացելու դռները» բարձրակարգ գիտական հետազոտությունների համար։

«Տվե՛ք փող, տանք կիրառական գիտական արդյունք», «տվե՛ք կիրառական գիտական արդյունք, տանք փող»։ Եթե ամփոփ ներկայացնելու լինենք գոնե վերջին 10 տարվա կառավարություն-գիտություն երկխոսությունը Հայաստանում, ապա պետք է հանգենք այս երկու նախադասությանը։ Առհասարակ, մեր գիտնականները շատ են սիրում բերել Իսրայելի կամ Հարավային Կորեայի օրինակը, որտեղ գիտության վրա կատարված ծախսերը կազմում են համապատասխանաբար ՀՆԱ-ի 4.2%-ը և 4.3%-ը։ Իսկ մեր պաշտոնյաներն էլ սիրում են հակադարձել նույն երկրների օրինակով՝ ասելով, որ Իսրայելի և Հարավային Կորեայի գիտնականները ԱՀՊ (ԱՀՊ – Արտոնագրային համագործակցության պայմանագիր (PCT)) ընթացակարգով գյուտի գրանցման համապատասխանաբար 1,817 և 15,752 միջազգային հայտ են ներկայացրել, իսկ դուք ընդամենը 5-ը (2017 թ.)․․․ Քանի որ երկու կողմերն էլ, ըստ էության, ճիշտ են իրենց պնդումներում, այս երկխոսությունը վերածվում է անընդհատ կրկնվող փակ ցիկլի, այնինչ աշխարհը վաղուց այլ «ճանապարհով» է գնում։

Գիտություն «Сделано в СССР» մակնշմամբ
Թեև ԽՍՀՄ-ի փլուզումից անցել է համարյա 30 տարի, Հայաստանում գիտությունը դեռևս կրում է խորհրդային «կնիքը»՝ համապատասխան մշակույթով և մտածելակերպով։ Ի տարբերություն ԱՄՆ-ի և Ճապոնիայի, որտեղ R&D ծախսերի մեծ մասն ուղղվում էր փորձակոնստրուկտորական աշխատանքներին, ԽՍՀՄ-ում շեշտը դրվում էր հիմնարար և կիրառական գիտությունների զարգացման վրա։ Դա է հիմնական պատճառը, որ նույնիսկ տասնամյակներ անց հետխորհրդային տարածքում գիտություն-բիզնես կապը խարխլված է․ շուկայական տնտեսության պայմաններում մեր գիտնականները (չնչին բացառություններով) չեն կարողանում բիզնեսի հետ «ընդհանուր լեզու» գտնել և, վաղեմի սովորության համաձայն, ակնկալում են պետության անվերապահ և ըստ պահանջի ֆինանսավորումը։

Graph 1
«Կորպորատիվ գիտությունն» ավելի ու ավելի գերիշխող դեր է ստանձնում
UNESCՕ-ի հրապարակած տվյալների համաձայն՝ 2011-2016 թթ. ընթացքում R&D ընդհանուր ծախսերի կառուցվածքում բիզնեսի կատարած ծախսերի մասնաբաժինը 79.4%-ից հասել է 82.9%-ի։

Graph 2

Այսպիսի իրավիճակը մի օրում չի ձևավորվել․ սա տասնամյակների էվոլյուցիոն զարգացման արդյունք է, օրինակ՝ ԱՄՆ-ում 1953թ-ին բիզնեսի մասնաբաժինը R&D ծախսերի կառուցվածքում եղել է 43.8%, 1985թ-ին 48.6%-ի, իսկ արդեն 2016թ-ին՝ 78.3%-ի։ Ինչպես երևում է, այս միտումը վերջին 30 տարիներին աննախադեպ արագացում է ունեցել։ Ավելին, ԱՄՆ-ն այս առումով զիջում է այնպիսի երկրների ինչպիսիք են Իսրայելը, Հարավային Կորեան, Գերմանիան, Շվեդիան, որտեղ բիզնեսի մասնաբաժինը ընդհանուր R&D ծախսերի կառուցվածքում հասնում է համապատասխանաբար՝ 95.8%-ի, 84.1%-ի, 83.2%-ի և 94.8%-ի։ Շատերը միգուցե հակադարձեն, որ կորպորացիաները չեն կարող հիմնարար և կիրառական հետազոտություններ կատարել։ Այնինչ, ինչպես վկայում են Ռոջեր Գեյգերի ուսումնասիրությունները, կորպորացիաները ևս ինտենսիվորեն հիմնարար և կիրառական հետազոտություններ են անում, սակայն, ելնելով բիզնեսի շահերից` ոչ միշտ են իրենց գիտական բացահայտումները հրապարակայնացնում։ Ավելին, ըստ հեղինակի հաշվարկների՝ բիզնեսի ֆինանսավորած հիմնարար և կիրառական հետազոտությունների 94%-ը կատարվում է կորպորացիաների ներսում։

Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, մասնավոր հատվածի կատարած R&D ծախսերի պաշտոնական վիճակագրական հաշվառում չի իրականացվում, այնուամենայնիվ, Հայաստանում ևս կան միջազգային կորպորացիաների ներկայացուցչություններ, որոնք իրականացնում կամ արտապատվիրում են R&D գործունեություն, օրինակ՝ Synopsys-ը, National Instruments-ը, VM ware-ը, Mentor Graphics-ը, Philip Morris International-ը, AZAD-ը և այլն, սակայն հետազոտական ուղղությունները շատ քիչ են դիվերսիֆիկացված։

Ինչքա՞ն են ծախսում խոշոր կորպորացիաները R&D-ի վրա
Ըստ PwC-ի Global Innovation 1000 հետազոտության՝ 2018 թ-ին աշխարհի առաջատար նորարարական ընկերությունները (Որոնք հանրայնացնում են իրենց ֆինանսական հաշվետվությունները: Կան ընկերություններ, որոնց ֆինանսական հաշվետվությունները չեն հրապարակվում, և իրենց R&D գործունեության մասին տեղեկատվությունը հասնելի չէ, օրինակ՝ Uber-ը:) կատարել են համաշխարհային R&D ծախսերի 40%-ը։ Կորպորացիաներից առաջատարը Amazon-ն է $22.6 մլրդ դոլարով, որին հաջորդում են Google-ի մայրական ընկերություն Alphabet-ը և Volkswagen-ը՝ $16.2 և $15.8 մլրդ ծախսով։ Համեմատության համար, 2016 թ-ին Volkswagen-ը $13.2 մլրդ դոլար է ծախսել R&D-ի վրա, իսկ Ռուսաստանի կառավարությունը՝ $4.07 մլրդ։ Նույնսիկ եթե գնողունակության համարժեքությունը հաշվի առնենք, միևնույն է Volkswagen-ն ավելի շատ է ծախսել։

Table 1

Իսրայելի փորձը խոշորացույցի տակ
Շնորհիվ աշխարհասփյուռ հրեական համայնքների, խթանող հարկային միջավայրի, որակյալ մարդկային կապիտալի և վերազգային կորպորացիաների նկատմամբ որդեգրած բարենպաստ պետական քաղաքականության` վերջին տասնամյակներում Իսրայելը վերածվել է խոշոր R&D կենտրոնի, որտեղ իրենց R&D գրասենյակներն են տեղակայում այնպիսի տեխնոլոգիական հսկաներ ինչպիսիք են՝ Intel-ը, IBM-ը, Google-ը, 3M-ը, General Electric-ը, Apple-ը, նույիսկ Huawei-ն ու Samsung-ը: Ընդհանուր առմամբ, այս վերլուծականը գրելու պահին, Start-Up Nation Finder-ի տվյալների համաձայն, Իսրայելում R&D գրասենյակներ ունեն 360 վերազգային կորպորացիաներ, ընդ որում՝ 2014 թ-ից ի վեր, տարեկան վերազգային կորպորացիաներին պատկանող միջինում 23 R&D գրասենյակ է բացվում։

Շնորհիվ իր մոտեցումների, Իսրայելում 2016 թ-ին բիզնեսը ֆինանսավորել է $11.6 մլրդի R&D աշխատանք (գնողունակության համարժեքով, PPP)։ Իսրայելն այսօր առաջատար է 1 մլն բնակչի հաշվով հետազոտողների քանակով` 8250, համեմատության համար՝ երկրորդ տեղում գտնվող Դանիայում նրանց քանակը 7311-ն է։

Վերջաբանի փոխարեն
Թեև այս թեման ավելի խոր ուսումնասիրության կարիք ունի, բայց սահմանափակվելով այս կարճ վերլուծականի շրջանակում, պետք է ընդհանուր գծերով նշել, որ այսօր կարիք կա վերաիմաստավորելու գիտությունն ու կրթությունը Հայաստանում, բարելավելու/ձևավորելու համապատասխան էկոհամակարգը, և իհարկե, մշակելու խոշոր վերազգային կորպորացիաների ներգրավման ազգային պլան՝ յուրաքանչյուրի նկատմամբ ցուցաբերելով անհատական մոտեցում և ընդգծված բարեհամբույր վերաբերմունք։

ԱՄԵՆԱԿԱՐԴԱՑՎԱԾ ԼՈՒՐԵՐ

Տիգրան Խաչատրյանը և ՀԲ թիմը քննարկել են «Առևտրի խթանում և որակի ենթակառուցվածք» ծրագրի ընթացքը

Համաշխարհային բանկի ներկայացուցիչները նախարար Խաչատրյանի հետ քննարկել են նաև արտահանման խթանման միջոցառումների և ներդրումների աջակցման պետական իրավասու մարմինների գործունեությունը և առաջիկա ծրագրերը:

Վրաստանի պատվիրակությունը ծանոթացել է Պետական եկամուտների կոմիտեում կիրառվող տեղեկատվական համակարգերին

Հյուրերին տպավորել են Պետական եկամուտների կոմիտեի կողմից կիրառվող տեղեկատվական համակարգերն ու լուծումները: