Մուտք

Invalid username or password

Մոռացե՞լ եք գաղտնաբառը

Առնվազն 6 կարևոր խնդիր՝ կապված կառավարության առաջարկած հարկային փոփոխությունների հետ. Հովհաննես Ավետիսյան

Վերադարձ լուրերի բաժին

11:24 , 31 Հոկտեմբեր 2018

Աշխատանքը իրականացվել է հանրային ֆինանսների կառավարման փորձագետ Հովհաննես Ավետիսյանի կողմից:

Այս հակիրճ վերլուծությունը չի հավակնում լինել համապարփակ և հարկային քաղաքականության համար որոշումների հիմք: Այն նպատակ ունի ուղղորդելու հարկային փոփոխություններում ներգրավված պետական ծառայողներին վերլուծությունները առաջարկվող հարկային փոփոխությունների առնչությամբ իրականացնել ավելի խորը և ընդգրկուն` հաշվի առնելով ստորև բերված նկատառումները և տեսանելի բացերը:

Խնդիրներ առաջարկվող հարկային փոփոխությունների առնչությամբ

1. Հարկերը, հարկման համակարգը շուկայական տնտեսության պայմաններում գործիք է՝ ուղղված պետության կողմից տնտեսության մեջ որոշակի ազդեցություն, դերակատարում ունենալուն: Այս առումով հարկավոր է հասկանալ նախ պետության կողմից սոցիալ-տնտեսական հարաբերություններում ներգրավվածության չափը և ուղղությունները: Իսկ սա իրականացվում է պետության զարգացման ու տնտեսական զարգացման ծրագրերով: Մենք գիտենք, որ առայժմ այս ծրագրերը չկան, քննարկման փուլում են, իսկ առանց սրանց հարկային դրույքաչափեր և համակարգ փոփոխելը չի կարող արդյունավետ և հիմնավորված լինել:

2. Երկրորդ, եթե այս գլխավոր պայմանը մի պահ դնենք մի կողմ և փորձենք հասկանալ, թե ինչ է ուզում անել կառավարությունը: Ինչո՞ւ եմ ասում՝ փորձենք հասկանալ, քանի որ բարեփոխումների հիմնավորումները պարզ չեն ներկայացվում։ Մասնավորապես, վարչապետն ասում է, որ աշխատավարձերի մասով ստվերի նվազման համար է սա իրականացվում (պրոգրեսիվից համահարթ՝ մեկ դրույքանի հարկման համակարգի անցնելը – ԽՄԲ.): Սակայն, Ֆիhանսական պարզ հաշվարկները ցույց են տալիս, որ աշխատավարձերի գծով ստվերը, այսինք`ն դրանք թաքցնելու շարժառիթները ուղիղ համեմատական կապի մեջ չեն եկամտային հարկի և շահութահարկի տոկոսադրույքների հետ, հետևաբար` առաջարկվող փոփոխությունները չեն հանգեցնելու ցանկալի ազդեցության (եթե նպատակը ստվերի կրճատումն է): Ստորև հաշվարկի օրինակն է:

Հաշվարկ`

աշխատավարձի ստվերի (գործատուի կողմից վճարվող աշխատավարձի իրական չափի թաքցնում) և եկամտային հարկի տոկոսադրույքների կապ չլինելու մասով

Վերացական ձեռնարկության զուտ եկամուտը մինչև աշխատավարձի նվազեցում նշանակենք` NR (համարենք, որ սա նախքան աշխատավարձի նվազեցումը օրինական եկամուտն է՝ մնացած բոլոր օրինական ծախսերի նվազեցումներ կատարելուց հետո):

Օրինական աշխատավարձը նշանակենք` S, ստվերային աշխատավարձը` A, իսկ զուտ շահույթը` P: Հետևաբար, ձեռնարկության զուտ շահույթի բանաձևը 20% շահութահարկի պարագայում հետևյալն է.

P = NR – (NR – S) x 0.2 – A      =>       P = 0.8NR + 0.2S – A

Այս բանաձևից երևում է, որ ձեռնարկությունը ավելի քիչ շահույթ է ստանում ստվերային աշխատավարձ վճարելով, իսկ ավելի շատ` երբ աշխատավարձը ամբողջությամբ գրանցում է: Այս բանաձևի կիրառությունը օրինակներով և տարբեր հարկային տոկասադրույքներով բերված է ստորև, նաև կից էքսել ֆայլում` Taxes (արդյունքը նույնն է՝ ցանկացած %դրույքի համար):

Վերլուծությունը անուղղակիորեն ցույց է տալիս նաև, որ ցանկացած ձեռնարկության ձեռնտու է ստվերային աշխատավարձեր կիրառել, միայն ստվերային եկամուտներ ունենալու դեպքում, այլապես եկամտային հարկի և շահութահարկի (նաև շահաբաժնի հարկի) ցանկացած տոկոսադրույքների դեպքում վերջինիս ձեռնտու է հայտարարագրել բոլոր վճարված աշխատավարձերը:

Հետևություն` Աշխատավարձերի գծով ստվերը նվազեցնելու համար հարկավոր է հարկային վարչարարությունը դարձնել արդյունավետ և հետևել եկամուտների ստվերայնության նվազեցման, որը կհանգեցնի ստվերային աշխատավարձերի նվազեցման և հնարավոր է նաև վերջինիս բարձրացման (սակայն սա պարտադիր պայման չէ, քանի որ այստեղ պատճառահետևանքային կապ չկա): Աշխատավարձերը սովորաբար աճում են արտադրողականության բարձրացմանը զուգընթաց:

TAX1

3. Եթե նայում ենք առաջարկվող փոփոխությունների նպատակին այլ տեսանկյունից, որքանով հասկանում եմ, կառավարությունը փորձում է տնտեսական ակտիվություն խթանել՝ տնտեսության մեջ առաջարկի վրա ներազդելու միջոցով:

Սա կոչվում է supply-side economics, այսինքն աշխատուժը գործարարների համար էժան դարձնելով խթանում են լրացուցիչ առաջարկ` ակնկալելով սրա արդյունքում նաև զբաղվածության աճ, նկատի ունեմ՝ աշխատատեղերի աճ: Եթե նայում ենք այս տեսանկյունից, պետք է եկամտի հարկումը դիտարկենք ամբողջությամբ, այսինքն սոցիալական հարկը ներառյալ, որի մասին ոչինչ չի ասվում: Սա ինչո՞ւ է կարևոր: Մենք հիշում ենք, որ կառավարությունը սոցիալական հարկի բեռի որոշակի մասը, իրենց խոսքերով ժամանակավոր լուծում տալով, տեղափոխեց բյուջեի վրա, ինչը է՛լ ավելի փոքրացրեց ֆիսկալ միջակայքը:  Եվ առանց սրա, դիտարկել նշյալ հարկային փոփոխությունները ճիշտ չէ, քանի որ այս մասով էլ կառավարությունը, ըստ խոստացածի, որոշակի փոփոխություններ է անելու առաջիկայում, և սա նույնպես ազդելու է նշված ազդեցության տնտեսական մոդելի վրա:

Հաջորդը, ճիշտ չէ պետության տնտեսական քաղաքականությունները, իսկ այս դեպքում՝ հարկային քաղաքականությունը որոշել բացառապես տեսություններով առաջնորդվելով, քանի որ դրանք լիարժեք պատկեր չեն ընդգրկում։ Այսինքն՝ կան շատ այլ փոփոխականներ, որոնք կարող են ազդեցություն ունենալ և չեզոքացնել այս քաղաքականության ակնկալվող արդյունքը: Ազդեցություն ունեցող որոշ կարևոր փոփոխականներ, որ տիրապետում ենք, կառավարության առաջարկների մեջ հաշվի առած չեն, օրինակ՝ Հայաստանում գրեթե բոլոր ոլորտներում ցածր արտադրողականությունը (տես՝ Փոփոխականի օրինակ N1): Հետևաբար, պետք է կատարել միջավայրային վերլուծություն` հասկանալու համար տնտեսական միջավայրի տարբեր փոփոխականների վարքագծերը:

Օրինակ, Եթե համադրենք հարկային եկամուտների և պետական պարտքի թվային շարքերը (տես Գծապատկեր 1-ը), ապա տեսնում ենք, որ պետական պարտքը, ի համեմատ հարկային եկամուտների, ավելի մեծ տեմպով է աճում: Սա նշանակում է, որ եթե եկամտային հարկի տոկոսադրույքների նվազեցմամբ պայմանավորված ստվերի կրճատման վրա ազդեցություններ չլինեն, ինչը նշանակում է, որ հարկման բազան չմեծանա (վստահ եմ, որ նույնիսկ եթե այդ ազդեցությունը կա, ապա կարճաժամկետում չի արտահայտվելու), ապա պետական բյուջեի եկամուտները նվազելու են, որը իր հերթին ավելի է փոքրացնելու ֆիսկալ միջակայքը և ավելի մեծ ռիսկեր է գոյացնելու նաև պետական պարտքի սպասարկման առումով:

Գծապատկեր 1

TAX2

Քանի որ հարկային փոփոխությունների առաջարկը նախատեսում է նաև շահութահարկի տոկոսադրույքի փոփոխություն, ապա սրա հետ կապված եթե համադրենք շահութահարկը ՀՆԱ-ում արձանագրված արդյունաբերության աճի տեմպի հետ, մենք տեսնում ենք, որ արդյունաբերության մեջ աճ կա, սակայն ոչ շահութահարկի հավաքագրման միտումներում (տես Գծապատկեր 2-ը):

Գծապատկեր 2

TAX3

4. Նաև մեկ այլ շատ կարևոր հանգամանք էլ կա, որ այս քաղաքականությունը, ինչպես և առայսօր գրեթե բոլոր նախորդ քաղաքականությունները, փաստերի վրա (evidence based) հիմնված չեն: Այսինքն, նախքան պնդելը, որ, օրինակ, տոկոսադրույքների նվազումը ազդելու է ստվերի վրա, կամ որ գործատուների համար ավելի էժան աշխատավարձերը առաջարկ են խթանելու, պետք է պատճառահետևանքային կապերը թվերով և վիճակագրական մոդելներով հիմնավորել, ինչը չի իրականացվել:

– – – – – – – – – –

Փոփոխականի օրինակ N1

Վերջերս Ասիական Զարգացման Բանկի պատվերով իրականացրինք Հայաստանում հագուստի արտադրության մրցունակության ուսումնասիրություն և պարզեցինք, որ արտադրողականությունը այս ոլորտում ,օրինակ, Թուրքիայի և Չինաստանի համեմատ շուրջ երեք անգամ ցածր է: Սա նշանակում է, որ երբ Հայաստանում այս ոլորտում միջին ամսական աշխատավարձը շուրջ 200 եվրո է, սա հավասարվում է Թուրքիայի 600 եվրո աշխատավարձին, և հայ արտադրողը կորցնում է իր էժան աշխատուժ ունենալու մրցակցային առավելությունը: Այսինքն` սա կարևոր հանգամանքներից ևս մեկն է, որ հաշվի չի առնվել այս հարկային քաղաքականության նպատակադրումները անելիս: Ուստի, միջամտության ակնկալվող ազդեցության չափը և սպասումները կարող են հիմնավոր չլինել:

– – – – – – – – – –

5. Մյուս կարևոր հանգամանքը, որ կարծում եմ անտեսվում է, հեղափոխության գործոնն է: Ուրեմն, գիտենք, որ կոռուպցիան տնտեսության մեջ բացասական ազդեցություն ունեցող և տնտեսական արդյունավետություն նվազեցնող գործոն է և հետևաբար` դրա վերացումը միջավայրի վրա իր դրական ազդեցությունը պետք է ունենա: Սրան պետք է որոշակի ժամանակ տալ՝ ձևավորվելու և նոր պայմաններին միջավայրում դրսևորվելու համար, և հետո նոր անցնել քաղաքականությունների փոփոխության: Այսինքն` առաջին հերթին հարկային վարչարարությունն է պետք մաքրել կոռուպցիոն դսևորումների մնացուկներից և այն դարձնել մաքսիմալ արդյունավետ և միայն սրանից հետո անցնել դրույքաչափերի որևէ փոփոխության, եթե, իհարկե, տնտեսական և զարգացման քաղաքականություններն են դա թելադրում:

Այս առումով նշեմ նաև, որ հարկային եկամուտներ և պետական տուրք հարաբերակցությունը ՀՆԱ նկատմամբ 2014 թվականից նվազման միտում ունի, որը 2017 թվականին կազմել է շուրջ 20.8 տոկոս (տես Թվային շարք 1-ը): Համեմատության համար նշեմ, որ, օրինակ, Էստոնիայում այս ցուցանիշը 2016 թվականին կազմել է 34.7 տոկոս: Էստոնիան հարկային դրույքաչափերի մեծությունով համադրելի է Հայաստանի հետ, այստեղ նույնիսկ եկամտային հարկը մերինից ցածր է (շահութահարկ 20%, եկամտային + սոցիալական` 21.3%,ավելացված արժեքի հարկ` 20%) : Երբ այս ընդհանուր պատկերը դիտարկում ենք, հասկանում ենք, որ հարկային վարչարարության խնդիրներ ունենք, իսկ ոչ արդյունավետ հարկային վարչարարությունը չի կարողանալու նույնիսկ հարկային ամենալավ քաղաքականությունը իրականություն դարձնել:

TAX4

6. Հաջորդ խնդիրը, որ հաշվի չի առնվել հետևյալն է: ՀՀ Սահմանադրությունը ասում է, որ սոցիալական շուկայական տնտեսություն ունենք, ինչը նշանակում է պետության կողմից սոցիալական ենթակառուցվածքներում մեծ ներգրավվածություն և հետևաբար մեծ ռեսուրսների ներդնում: Նվազեցվող հարկերը սա չեն կարողանալու ապահովել (հաշվի առնեով նաև ՀՆԱ համեմատ մեծ պետական պարտքի բեռը):

Նաև առաջարկվող հարկային փոփոխությունների կառուցվածքում սոցիալական մոտեցումը չի երևում: Օրինակ նվազագույն աշխատավարձի շեմ, պրոգրեսիվ հարկում, սրանք կարևոր սոցիալական տարրեր են հարկման համկարգում, որ փորձ է արվում սրանք անտեսել:

ԱՄԵՆԱԿԱՐԴԱՑՎԱԾ ԼՈՒՐԵՐ

ԱԺ արտահերթ նիստում քվեարկության է դրվելու 2019թ. պետբյուջեի նախագիծը (ՈՒՂԻՂ)

Ազգային ժողովն այսօր վերսկսել է արտահերթ նիստի աշխատանքները: Նիստի ընթացքում քվեարկության է դրվելու 2019 թվականի պետական բյուջեի նախագիծը:

Հայաստանի տնտեսական զարգացման գլխավոր խոչընդոտներից մեկը ցածր արտադրողականությունն է (տեսանյութ)

Մրցունակ մասնավոր հատված ունենալու համար կազմակերպությունները պետք է անցնեն երկար ճանապարհ։